مرتضى مطهرى
90
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
اواسط دوره صفويه است كه غلبه با ايرانيان مىگردد . ج . مركز فقه و فقاهت نيز قبل از صفويه ايران نبوده است . در ابتدا بغداد مركز فقه بود . سپس نجف وسيله شيخ طوسى مركز شد . طولى نكشيد كه جبل عامل ( از نواحى جنوبى لبنان فعلى ) و پس از آن و قسمتى مقارن با آن حِلّه - كه شهر كوچكى است در عراق - مركز فقه و فقاهت بود . حلب ( از نواحى سوريه ) نيز مدتى مركز فقهاى بزرگ بوده است . در دوران صفويه بود كه مركزيت به اصفهان انتقال يافت و در همان زمان حوزه نجف وسيله مقدس اردبيلى و ديگر اكابر احيا شد كه تا امروز ادامه دارد . از شهرهاى ايران تنها شهر قم است كه در قرون اول اسلامى ، در همان زمان كه بغداد مركز فقاهت اسلامى بود ، وسيله فقهايى نظير على بن بابويه و محمد بن قولويه به صورت يكى از مراكز فقهى درآمد همچنانكه در دوره قاجار وسيله ميرزا ابوالقاسم قمى صاحب قوانين نيز احيا شد و بار ديگر در سال 1340 هجرى قمرى يعنى در حدود 56 سال پيش وسيله مرحوم حاج شيخ عبد الكريم حائرى يزدى احيا شد و اكنون يكى از دو مركز بزرگ فقهى شيعه است . عليهذا گاهى بغداد ، زمانى نجف ، دورهاى جبل عامل ( لبنان ) ، برههاى حلب ( سوريه ) ، مدتى حلّه ( عراق ) ، عهدى اصفهان و دورانهايى قم مركز نشاط فقهى و فقهاى بزرگ بوده است . در طول تاريخ ، مخصوصاً بعد از صفويه در شهرهاى ديگر ايران از قبيل مشهد ، همدان ، شيراز ، يزد ، كاشان ، تبريز ، زنجان ، قزوين و تون ( فردوس فعلى ) حوزههاى علميه عظيم و معتبرى بوده است ولى هيچ يك از شهرهاى ايران به استثناى قم و اصفهان ، و در مدت كوتاهى كاشان ، مركز فقهاى طراز اول نبوده و عاليترين و يا در رديف عاليترين حوزههاى فقهى به شمار نمىرفته است . بهترين دليل بر نشاط علمى و فقهى اين شهرها وجود مدارس بسيار عالى و تاريخى است كه در همه شهرستانهاى نامبرده موجود است و يادگار جوش و خروشهاى علمى دورانهاى گذشته است . د . فقهاى جبل عامل نقش مهمى در خط مشى ايران صفويه داشتهاند . چنان كه مىدانيم صفويه درويش بودند . راهى كه ابتدا آنها براساس سنت خاص درويشى خود طى مىكردند اگر با روش فقهى عميق فقهاى جبل عامل تعديل نمىشد و اگر وسيله آن فقها حوزه فقهى عميقى در ايران پايه گذارى نمىشد ، به چيزى منتهى مىشد نظير آنچه در علويهاى تركيه و يا شام هست . اين جهت تأثير زيادى داشت